تقرير بحث الشيخ فاضل اللنكراني لسيدجواد حسينى خواه

41

قاعده فراغ وتجاوز (فارسى)

بدين صورت كه فرد موقع اتمام نماز ، يقين دارد كه نمازش را كامل خوانده است ، امّا پس از مدّتى در همان متيقّن سابق - كامل بودن نماز - شكّ مىكند ؛ در اين‌جا مطابق قاعده يقين نماز او صحيح است و اعاده لازم نيست . بنابراين ، روايت دلالتى بر قاعده‌ى فراغ ندارد . امّا با توجيهى مىتوان اين روايت را بر قاعده‌ى فراغ حمل نمود و آن اين است كه در مورد كلمه‌ى « يقين » معنايى بر خلاف ظاهر بيان مىشود ؛ بدين ترتيب كه گفته شود منظور از « و كان يقينه حين انصرف » اين است كه نماز اين فرد همانند شخصى بود كه يقين دارد نمازش را تمام و به طور كامل خوانده است ؛ نه آن كه خود او بعد از تمام شدن نماز يقين به كامل بودن آن داشت . در اين صورت ، روايت فوق مىتواند دليل قاعده‌ى فراغ قرار گيرد . مطلب ديگر در اين روايت آن است كه همان‌طور كه از كتاب « وسائل الشيعة » نقل كرديم ، إبن‌ادريس رحمه الله نيز اين روايت را در مستطرفات « سرائر » از كتاب « محمّد بن على بن محبوب » نقل مىكند ؛ لكن سند اين نقل نيز مشكل دارد ؛ چرا كه در سندش « احمد بن محمّد بن يحيى العطار » واقع شده است كه توثيق ندارد . « 1 »

--> ( 1 ) - إبن ادريس رحمه الله در ابتداى احاديثى كه از كتاب محمّد بن على بن محبوب نقل مىكند ، مىفرمايد : « و من ذلك ما استطرفناه من كتاب نوادر المصنّف ، تصنيف محمّد بن عليّ بن محبوب الأشعري الجوهري القميّ ، وهذا الكتاب كان بخطّ شيخنا أبي جعفر الطوسى رحمه الله مصنّف كتاب النهاية ، فنقلت هذه الأحاديث من خطّه من الكتاب المشار إليه » ؛ - ( محمّد بن منصور بن احمد بن إدريس حلّى ، كتاب السرائر ، ج 3 ، ص 601 . ) - ؛ بنابراين ، إبن ادريس رحمه الله روايات را از مرحوم شيخ طوسى رحمه الله نقل مىكنند كه طريق ايشان به محمّد بن على بن محبوب عبارت است از : « فقد أخبرني به الحسين بن عبيد اللَّه ، عن أحمد بن محمّد بن يحيى العطّار ، عن أبيه محمّد بن يحيى ، عن محمّد بن عليّ بن محبوب » ؛ - ( محمّد بن حسن طوسى ، تهذيب الأحكام ، ج 10 ، شرح مشيخة تهذيب الأحكام ، ص 72 ) و در اين طريق است كه احمد بن محمّد بن يحيى العطّار وجود دارد . در مورد احمد بن محمّد بن يحيى العطّار توثيقى در كتب رجالى متقدّمين ذكر نشده است ؛ ليكن برخى از اعلام هم‌چون شهيد ثانى و شيخ بهائى رحمهما الله او را توثيق نموده‌اند كه محقّق خوئى رحمه الله توثيق ايشان را به خاطر اين كه اجتهادى و استنباطى است ، ردّ مىكند ؛ - ( ر . ك : سيّد ابوالقاسم موسوى خوئى ، معجم رجال الحديث ، ج 2 ، صص 328 و 329 ) - ؛ مرحوم آيت اللَّه العظمى آقاى بروجردى رحمه الله نيز وثاقت احمد بن محمّد بن يحيى العطار را به جهت روايت شيخ طوسى و شيخ صدوق رحمهما الله از او و به خصوص كثرت رواياتش اثبات كرده و به تصحيح اين سند قائل است ؛ - ( ر . ك : محمّد فاضل لنكرانى ، نهاية التقرير فى مباحث الصلاة ، تقريراً لأبحاث السيّد حسين الطباطبائى البروجردى ، ج 3 ، صص 230 - 232 ) - .